بعضى از آداب و شرايط ذكر

بدان كه: «ذكر» ، كه عبارت است از: ياد خدا كردن، پس نفع آن در صورتى است‏كه: دوامى داشته باشد، يعنى: دايم يا اكثر اوقات در ياد خدا باشد، و به زبان، او را يادكند، با حضور قلب و فراغت دل و توجه تام به خداوند علام، تا اينكه فكر او در دل‏قرار گيرد، و انوار عظمت او بر دل بتابد، و از اشراقات خورشيد جمال او سينه گشاده‏گردد.و اين ثمره جمله عبادات و غايت مطلب از همه طاعات است.و از براى ذكر،اولى است و آخرى.اول آن باعث انس و محبت مى‏شود.و آخرش را انس و محبت‏باعث مى‏گردد، و مطلوب، حصول اين انس و محبت است.پس بنده در ابتداى امر، به‏مشقت و زحمت، دل خود را از وساوس، و زبان خود را از سخن دنيا باز مى‏دارد.پس‏اگر توفيق مداومت‏يافت‏به آن انس مى‏گيرد.و محبت در دل او ريشه مى‏كند،همچنان كه كسى ابتدا طعامى در مذاق او ناگوار باشد و به زحمت آن را تناول كند ومداومت‏بر آن نمايد، عاقبت‏به آن معتاد مى‏شود و با طبع او موافق مى‏گردد كه ترك‏آن را نمى‏تواند كرد.

پس همچنين ذكر خدا، چون آدمى مدتى بر آن مواظبت كرد انس به خدا مى‏گيرد.وچون انس به او حاصل شد از هر چه غير او است منقطع مى‏گردد و به جز ياد خدا در دل‏او چيزى باقى نمى‏ماند.و چون وقت مرگ رسد فرحناك مى‏گردد كه ضروريات حيات‏كه فى الجمله او را از ياد خدا غافل مى‏كرد در اين وقت از او جدا مى‏شود، زيرا بعد ازمرگ، مطلقا عايقى نيست، پس گويا داخل خلوت محبوب خود مى‏گردد و از زندان‏مستخلص مى‏شود.و دايم در لذت و بهجت است تا به ملاقات خدا فايز گردد.

و هان! تا چنان ندانى كه: «ذكر» ، مجرد حركت دادن زبان است؟ ! بلكه «ذكرحقيقى‏» ، عبارت است از: ياد نمودن خدا در دل.و چون زبان هم به موافقت دل حركت‏كند «نور على نور» .و اما مجرد ذكر زبان، اگر چه هرگاه به قصد قربت و ثواب باشدفايده بسيار بر آن مترتب است اما اثر انس و محبت، بدون حضور قلب و ياد خدا دردل حاصل نمى‏گردد.

و مخفى نماند كه: اذكار بسيار است، مثل: «لا اله الا الله‏» و «سبحان الله‏» و «الحمد لله‏» و «الله اكبر» و «لا حول و لا قوة الا بالله‏» و «تسبيحات اربع‏» و «اسماء الله‏» ،و غير اينها.و در فضيلت هر يك از اينها اخبار بسيار وارد شده است.و مداومت‏بر هريك، باعث صفايى از براى نفس، و گشادگى از براى سينه مى‏شود.و هر ذكرى كه دلالت آن بر عظمت و جلال و عزت و كمال ايزد - متعال - بيشتر است، افضل است.

و از اين جهت گفته‏اند: «لا اله الا الله‏» افضل از همه اذكار است، زيرا كه: دلالت‏بر يگانگى و وحدانيت‏خدا مى‏كند.